روز بزرگداشت ملاصدرا
روز بزرگداشت ملاصدرا

محمد بن ابراهیم قوامی شیرازی ملقب به ملاصدرا، از بزرگترین دانشمندان جهان و از بزرگان فلسفه در اسلام است. ایشان در نهم جمادی الاول سال 980 قمری در شیراز دیده به جهان گشودند.

پدر ایشان خواجه ابراهیم قوامی مردی دین مدار، دوستدار و حامی دانش و معرفت بودند. صدرالمتالهین در دوران جوانی با شیخ بهایی آشنا گشته و از شاگردان ایشان گردید و استاد دیگرش سید امیر محمد باقر بن شمس الدین، ملقب به میرداماد شاگردی ایشان را بر عهده گرفت.

ماجرای تولد ملاصدرا

پدر ملاصدرا، ابراهیم قوامی شیرازی، از وزیران دولت فارس و از خاندانی بود که با تمام مال و منال و اعتبارشان صاحب فرزند نمی شدند. ایشان به درگاه خدا راز و نیاز نموده و نذر نمود تا اگر فرزندی صالح به وی اعطا شود به فقیران و اهل علم کمک های فراوانی شود. پس از مدتی خداوند به وی پسری عطا نمود که نام او را محمد نامیدند اما او را “صدرا” می خواندند.

معروفترین شاگردان ملاصدرا

از معروف ترین شاگردان ملاصدرا می توان به فیض کاشانی و عبدالرزاق لاهیجی اشاره نمود. از دیگر شاگردان ملاصدرا می توان به حسین بن ابراهیم تنکابنی، ملا محمد ایروانی، ابوالولی شیرازی، میرزا ابراهیم و قوام الدین احمد اشاره نمود.

فرزندان ملاصدرا

ملاصدرا در طول زندگانی خویش دارای شش فرزند بوده است.

– ابراهیم

– محمدرضا

– ام کلثوم (بدریه)، همسر عبدالرزاق لاهیجی

– زبیده، همسر فیض کاشانی

– معصومه خاتون، همسر قوام الدین نیریزی

– همسر عبدالمحسن کاشانی

تحصیلات ملاصدرا

ملاصدرا تحصیلات مقدماتی را در کنار پدرش که از اشراف بودند به پایان رساند. ایشان پس از از دست دادن پدر به اصفهان رفت. در آن دوران اصفهان پایتخت حکومت صفویان بود و صفویان از نظر علوم مختلف نقلی و عقلی در آن زمان شهره ی خاص و عام بودند.

ملاصدرا علوم عقلی را نزد سید محمدباقر میرداماد و علوم نقلی را از شیخ بهاالدین عاملی آموخت. پس از بازگشت از اصفهان به شیراز رفته و در مدرسه ی خان به تدریس مشغول شد. در شیراز با آزار و اذیت برخی از علما مواجه گردید و از آنجا به یکی از روستاهای اطراف قم به نام کهک مهاجرت کرد.

ملاصدرا تا پایان عمر به ریاضت و تزکیه و علم اندوزی پرداخت. به نقل از برخی اسناد ایشان دوران پایانی عمر خود را در قم گذراندند.

خانه حکیم ملاصدرا در قم
خانه حکیم ملاصدرا در قم

مراحل زندگی علمی ملاصدرا

زندگی علمی ملاصدرا را می توان به سه بخش تقسیم نمود:

مرحله ی اول : دوران شاگردی ملاصدرا

در این دوران ملاصدرا به بحث و بررسی نظریه های متکلمان و فلسفه پرداخت.

مرحله ی دوم :  گوشه نشینی و دوری از مردم

در این مرحله از زندگی، ملاصدرا به مدت 15 سال به انزوا و گوشه نشینی پرداخت. دلیل این انزوای او قرار گرفتن در تنگنا در میان مردم بود و همچنین نیافتن افراد دارای دانش و معرفت. در این دوره ملاصدرا به کوهستان پناه برده و به عبادت خدا مشغول گردید و خبری از درس و تالیف نبود.

مرحله ی سوم: دوره ی نگارش کتاب ها

درباره ی  این دوره ملاصدرا گفته است : “اکنون زمان نوشتن کتاب است و این خواست خداوند است که به این زمان موکول گردیده است.” نخستین کتاب تالیف شده در این دوران کتاب “اسفار” است و چنین گفته می شود که این کتاب در همان دوران گوشه نشینی نوشته شده است. در واقع می توان اسفار را اساس کتاب های ملاصدرا دانست.

مهم ترین آثار ملاصدرا

از مهمترین آثار ملاصدرا می توان به کتب زیر اشاره نمود:

الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة که مهمترین اثر ملاصدرا است.

المبدأ و المعاد؛ این کتاب با نام الحکمة‌المتعالیة نیز خوانده می‌شود. ( خلاصه‌ای از بخش دوم اسفار )

تفسیر القرآن الکریم : ملاصدرا در طول عمر خود به تفسیر برخی از سوره‌ها پرداخت؛ اما اجل مهلت اتمام آنها را نداد. دو کتاب «اسرار الآیات» و «مفاتیح الغیب» نیز درباره قرآن است که در حکم مقدمه تفسیر و فلسفه تفسیر قرآن است.

شرح اصول الکافی: این شرح ناتمام در ۷ جلد منتشر شده است.

الشواهد الربوبیة؛ کتابی فلسفی که بیشتر رویکرد اشراقی دارد. در این کتاب، اندیشه‌های فلسفی ملاصدرا به صورت مختصر بررسی شده است.

کسر اصنام الجاهلیة: در رد تصوف خانقاهی، ملاصدرا انگیزه خود از نوشتن این اثر را جداسازی عارفان حقیقی از عارف‌نمایان بیان کرده است.

المشاعر:  بحث‌های فلسفی راجع به شناختن واجب الوجود، صفات الهی، اصول حقایق ایمان، حکمت، کلام و… به زبان عربی است.

نوآوری های ملاصدرا

اصالت وجود

تا قبل از مطرح شدن نظریات ملاصدرا، بحث اصالت وجود و یا ماهیت به صورت جدی مطرح نبوده است. تا قبل از این بحث اصالت وجود به صورت مسئله ای مستقل مطرح نشده بود. میرداماد با طرح این مسئله به اصالت ماهیت رای داد و ملاصدرا هم با استدلال هایی رای به اصالت وجود که توسط استادش مطرح شده بود داد.

امکان فقری

وجوب، امکان و امتناع که به مواد ثلاث شهره‌اند، پیش از صدرا وصف ماهیت بودند. امکان در ماهیت به معنای مقتضی بودن نسبت به وجود و عدم است. این معنا نمی‌تواند در وجود راه یابد؛ زیرا هر وجودی ضرورت دارد.امکان در مورد وجود به معنای فقر و حاجت و وابستگی ذاتی است،وجودات امکانی به تمام هویتشان مرتبط به غیر و متعلّق به غیر هستند، درحالی که ماهیات چنین نیستند؛ زیرا هرچند برای ماهیات خارج از ظرف وجود ثبوتی نیست، امّا عقل می‌تواند آن‌ها را به طور مستقل از غیر تصوّر کند.

حرکت جوهری

تا قبل از ملاصدرا حکما حرکت را منحصر در چهار مقوله: «کَمّ» و «کیف» و «أین» و «وَضع» می‌دانستند.

حکیمان پیش از ایشان به حرکت در جوهر توجّه داشته‌اند، لکن آن را ممتنع می‌دانستند. صدرالمتألّهین حرکت در جوهر را نیز اثبات کرد و درواقع ثابت کرد که جهان مادی، جهانی است سیال و گذرا که لحظه‌ای قرار و آرام ندارد و تا استعدادهای وجودی آن به فعلیت نیانجامد، از حرکت بازنمی ایستد.

سایر مواردی که توسط ملاصدرا مطرح گردید عبارتند از :

بسیط الحقیقه کل الاشیا، اتحاد عاقل و معقول، حدوث جسمانی و بقای روحانی نفس، معاد جسمانی و … .

آیا ملاصدرا شیعه بود؟

ملاصدرا در مواضع مختلف خود در آثارش بارها اصول اعتقادات شیعه را تببین نموده است. ایشان با قرآن مجید و روایات مانوس بودند و به اصول اعتقادی شیعه 12 امامی عقیده داشتند.

وفات ملاصدرا و محل مزار ایشان

ملاصدرا سرانجام در سال 1050 هجری قمری( 1640 میلادی) درگذشت اما برخی معتقدند این تاریخ اشتباه است.

پس از فوت ملاصدرا شیعیان او را به شهر نجف و آرامگاه حضرت علی(ع) در نجف بردند و بنابر گفته ی نوه ی او در طرف چپ صحن حرم حضرت علی(ع) دفن گردید.